Skrzyszów

Wieś Skrzyszów położona jest 6 km od Tarnowa, nad potokiem Wątok, na terenie Pradoliny Podkarpackiej, pomiędzy górą Św. Marcina na południu a Płaskowyżem Tarnowskim na północy. Najstarsze zapiski o Skrzyszowie pochodzą z początku XIV wieku, kiedy to w 1327 roku biskup krakowski uwolnił Skrzyszów od dziesięcin. W roku 1331 zaś król Władysław Łokietek potwierdził kasztelanowi krakowskiemu Spicymirowi z rodu Tarnowskich prawo do Skrzyszowa. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od imienia Krzysz, będącego skróceniem Krzywosąda lub Krzysztofa. Pierwotnie zatem był to Krzyszów - własność Krzysza. Dodanie S nastąpiło drogą procesu językowego, polegającego na przyłączeniu przyimka Z do nazwy; Z + Krzyszowa = Skrzyszowa i stąd Skrzyszów. Mniej prawdopodobne jest wyjaśnienie wiążące nazwę z przezwiskiem Skrzysz (wyraz skrzysz, skrzesz oznaczał rodzaj placków). Najstarszą budowlą na terenie Skrzyszowa jest drewniany kościół. Został on wybudowany w 1517 roku z fundacji Jana Tarnowskiego hetmana wielkiego koronnego. W jego wnętrzu na szczególną uwagę zasługuje XV-wieczna bizantyjska ikona przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem, z tego samego okresu pochodząca gotycka figura św. Barbary oraz stojące w prezbiterium XVI-wieczne stalle. Jest też dworek z początku XIX wieku, wybudowany w miejsce wcześniejszego, z XVII w. W latach 1976-1978 został częściowo przekształcony i przebudowany. Wokół dworu zachowały się resztki założenia parkowego z końca XIX wieku o zatartej kompozycji przestrzennej. Najstarszą organizacją działającą w Skrzyszowie jest Ochotnicza Straż Pożarna, założona w 1906 roku przez Jana Depukata, Józefa Zająca i Franciszka Barana. Pełniła ona bardzo ważną rolę w środowisku, szczególnie w okresie międzywojennym. Po pierwszej wojnie światowej Skrzyszów był siedzibą samorządu gminnego, na czele którego stał wójt Walenty Bednarz. W latach 1933/1934 wieś weszła w skład tzw. gminy zbiorowej z siedzibą w Gumniskach. Władzę w poszczególnych miejscowościach sprawowali wówczas sołtysi. Okres międzywojenny to także czas dużej aktywności na tym terenie partii politycznych. Działały w Skrzyszowie: Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, Stronnictwo Ludowe i Polska Partia Socjalistyczna. Szczególnie wyróżniali się Ludowcy którzy m.in. zorganizowali w 1937 roku strajk chłopski i manifestacje w Skrzyszowie oraz w Tarnowie. W czasie II Wojny Światowej w lesie Kruk w Skrzyszowie i na Sztorcowej Górze w Pogórskiej Woli Niemcy wymordowali tysiące ludzi. Rozstrzeliwano tam bowiem więźniów z tarnowskiego więzienia. Fakt ten społeczeństwo gminy upamiętniło, wznosząc na miejscach tych kaźni w latach 1958-1959 pomniki ku czci pomordowanych. Pomnik w lesie Kruk i pomnik w Pogórskiej Woli wykonane zostały według projektu Bogdany i Anatola Drwalów z Tarnowa. Również na terenie Skrzyszowa wybudowano Pomnik Wdzięczności tym, którzy zginęli za Ojczyznę w 1939 roku. W latach 1945-1968 głównie dzięki społecznemu zaangażowaniu, przeprowadzono elektryfikację wsi, naprawiono i zbudowano nowe, utwardzone drogi oraz dwa mosty (Skrzyszów Górny i na trasie Skrzyszów - Ryglice ). W całej gminie przeprowadzono meliorację gruntów, wybudowano w czynie społecznym remizy strażackie, w których mieściły się również placówki kultury: kluby, biblioteki. Dla biblioteki w Skrzyszowie ze środków społecznych zakupiono samodzielny budynek. Od 1954 roku Skrzyszów, wchodzący dotąd w skład gminy Gumniska, stał się - w związku z reformą administracji - siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej. W 1973 roku natomiast - gdy przywrócono podział na gminy - stał się siedzibą władz samodzielnej Gminy.

Szynwałd

Szynwałd - to rozległa wieś, leżąca wśród pagórków wzdłuż szosy Tarnów - Ryglice i rzeki Wątok, oddalona o 10 km na południowy wschód od swojego wojewódzkiego miasta, z którym ma dogodne połączenie poprzez autobusy PKS oraz autobusy prywatne. Początkowa nazwa dzisiejszego Szynwałdu - Mnych, istnieje już jako średniowieczna osada. W 1344 roku król Kazimierz Wielki specjalnym dokumentem potwierdził dobra, które nabył królewski doradca, kasztelan krakowski Spicymir Lelewita. Okolicę Szynwałdu, podobnie jak i okolice Tarnowa pokrywały kiedyś wielkie lasy - stąd późniejsza nazwa Schönwald czyli piękny las, dlaczego spolszczona nazwa niemiecka? Podczas akcji osiedlania wsi, prowadzonej przez Spicymira, miejscowość ta w przeważającej większości została zasiedlona przez ludność niemiecką. Jest to jedna z hipotez dotycząca późniejszej nazwy wsi - Szynwałd, która ostatecznie występuje w 1542 roku w dokumencie biskupa krakowskiego Piotra Gamrata i przyjmuje się na stałe. W ciągu wieków zmieniały się nazwy wsi oraz jej właściciele. Ostatnim był ród Sanguszków, posiadający w Szynwałdzie folwark o pow. 211,95 ha. W 1350 roku była po raz pierwszy wzmianka o szynwałdzkiej parafii, która zapłaciła świętopietrze. Szynwałd na południu graniczy z Zalasową, na północy ze Skrzyszowem, na zachodzie z Trzemesną i Łękawicą, na wschodzie z Łękami Górnymi. Ważniejsze przysiółki to: Kąty od Pogórskiej Woli, Świniogóra, Kresy, Korzeń. Obszar Szynwałdu należącego do gminy Skrzyszów wynosi 2320 ha, średnie gospodarstwo około 4 ha. Dominuje tu uprawa pszenicy, mieszanek, hodowla trzody chlewnej.

Łękawica

Pierwsza wzmianka o wsi Łękawica pochodzi z roku 1344, kiedy to na prośbę Spicymira, kasztelana krakowskiego, Kazimierz Wielki potwierdził dawne przywileje nadane przez Bolesława Wstydliwego, Leszka Czarnego, i swego ojca Władysława Łokietka w odniesieniu do posiadłości kasztelana nabytych w drodze zamiany, kupna i darowizny Dokument wśród innych dóbr wymienia miasto Tarnów wraz z okolicznymi wsiami, pomiędzy którymi jest i Łękawica i "które to wsie i miejsce, na którym wymienione miasto zostało lokowane zawsze od początku było rycerskie". Zapis ten świadczy niezbicie, że Łękawica była wsią rycerską i założona została może za czasów Bolesława Wstydliwego, a może jeszcze wcześniej. Źródła kościelne podają, że w roku 1350/51 parafia Łękawica opłaciła świętopietrze, co oznacza, że wieś należała do najstarszych w okolicy, skoro tu właśnie znajdowała się siedziba parafii. Jednocześnie jest to dowód, że przed tym rokiem w Łękawicy istniał już kościół.
Wiek XIV to okres intensywnego rozwoju osadnictwa na prawie czynszowym czyli niemieckim. Prawo to nadawano nie tylko nowopowstającym osadom, ale także tym dawno już istniejącym. Wówczas we wsiach wyodrębniano grunty plebańskie, sołtyskie i chłopskie. Pojawiło się także pojęcie "skotnica" oznaczające wspólne pastwiska gromadzkie. W Łękawicy do dnia dzisiejszego zachowała się lokalna nazwa skotniki (szkotniki) na oznaczenie kilku miejsc we wsi, co wskazywałoby na istnienie takich właśnie gromadzkich pastwisk, zwłaszcza, że są to miejsca nierówne, pagórkowate w sam raz nadające się na taki cel. Wzmianki o Łękawicy - choć nieliczne - pojawiają się także w dokumentach XV i XVI wiecznych. W dokumencie z roku 1411 dotyczącym sporu o wysokość dziesięciny pieniężnej na rzecz biskupa krakowskiego występują nazwy wsi Łękawica Wielka i Łękawka (Łękawica Mała). Kolejnych wzmianek dostarczają dokumenty sądowe. W XV wieku istniał podział na powiaty sądowe, na bazie którego z czasem utworzono powiaty skarbowe (podatkowe, administracyjne). Granice tych powiatów były płynne, jednak okolice Tarnowa przynależały do okręgu tarnowsko-pilzneńskiego (z uwagi na fakt, iż w tych dwóch miastach odbywały się posiedzenia sądów, w dokumentach występuje on raz jako okręg tarnowski, raz jako pilzneński - districtus Tarnoviensis i Pilsnensis - czasem pojawia się też określenie territorium Tharnoviensa"). Nazwa Łękawica w tych dokumentach w XV wieku pojawia się dwukrotnie, w roku 1416 i 1447. W wieku XVI obszar tarnowski wykazywany jest w rejestrach podatkowych z lat 1504, 1505 i 1510. Tam też spotykamy Łękawicę jako jedną z wsi parafialnych. Powyższa rejestracja utrwalonych w dokumentach śladów istnienia Łękawicy dowodzi, że wieś ta zalicza się do najstarszych miejscowości regionu. Obecnie we wsi jest 410 domów mieszkalnych, a co za tym idzie gospodarstw rodzinnych, mieszkańców - około 2 tyś. Nazwa wsi wywodzi się prawdopodobnie od łąk, których jeszcze dzisiaj jest w tej miejscowości dużo. Łąki (dawniej łęki) dały pierwotną nazwę Łękawa na określenie większej wsi, w odróżnieniu od mniejszej Łękawki (tę drugą nazwę nosi do dziś wioska sąsiednia). Z czasem Łękawa przekształciła się w Łękawicę. Przez wieki głównym zajęciem mieszkańców Łękawicy była uprawa roli. Sprzyjała temu jakość tutejszej gleby. Łękawicę pokrywają gleby brunatne i pseudobielicowe wytworzone z lessów i utworów lessowych. Less ten jest prawdziwie mocno zdegradowany i często przemieszany z piaskiem i gliną, ale mimo to ziemia należy do kategorii urodzajnych. W ostatnich dziesięcioleciach, zwłaszcza po II wojnie światowej oblicze wsi uległo daleko idącym przeobrażeniom. Przy ogromnym zaangażowaniu mieszkańców nastąpiła elektryfikacja wsi, powstała nowa asfaltowa droga, zbudowano nową 8 - klasową szkołę (przed wojną była 4-klasowa), wiejski Dom Kultury, w którym siedzibę znalazł m.in. ośrodek zdrowia i poczta. Powstała także biblioteka publiczna (obecnie filia Gminnej Biblioteki Publicznej w Skrzyszowie), zaś przedwojenny żydowski sklepik zastąpił nowy spożywczo-przemysłowy sklep należący do Gminnej Spółdzielni. Systematycznie pogłębiały się i nadal pogłębiają związki wsi z pobliskim miastem. Wpłynął na to zarówno rozwój komunikacji jak i fakt, że po wojnie bardzo dużo mieszkańców znajdowało pracę w przemyśle, handlu - głównie na terenie Tarnowa. Obecnie Łękawica posiada dogodne połączenie komunikacyjne z Tarnowem - prowadzi tu podmiejskia linia MPK Tarnów nr 26 i kursują autobusy PKS. Efektem zachodzących od 1989 r w Polsce przemian ustrojowych jest w Łękawicy powstanie 4 nowych sklepów prywatnych, prywatnej piekarni i masarni. Do najnowszych osiągnięć cywilizacyjnych wsi należy przeprowadzona w 1988 r gazyfikacja oraz w 1991 telefonizacja (od 1992 r telefony w Łękawicy przyłączone zostały do centrali w Tarnowie). W najbliższych planach mieszkańców jest przeprowadzenie (jak zawsze przy społecznym zaangażowaniu) budowy wodociągów i kanalizacji. Z typowo rolniczej, ubogiej wsi Łękawica przekształca się powoli w przedmieście Tarnowa.

Ładna

Wieś Ładna sąsiaduje z Tarnowem od strony wschodniej. Leży na trasie E-4 w kierunku Rzeszowa. Do roku 1949 Ładna stanowiła część wsi Skrzyszów. W ostatnich latach miejscowość dynamicznie rozwija się i rozbudowuje. Na jej terenie znajdują się między innymi dwie huty szkła, punkt sprzedaży samochodów Renault i wiele innych placówek rzemieślniczych i usługowych.

Pogórska Wola

Pogórska Wola to wieś w województwie tarnowskim, położona 12 km na wschód od Tarnowa, przy międzynarodowej trasie E-4. Pogórska Wola (dawniej Pogorze) wraz z przysiółkami Pośkle i Wielkie Pole istnieje prawdopodobnie od XVI wieku. Wieś rozciąga się przy drodze z Tarnowa do Rzeszowa, na północnym stoku lesistego wzgórza Górski Las. Przysiółek Pośkle leży na południe od wsi, a Wielkie Pole na północ, między borem Wyrębiska a Gołębinem. Potok Chotowski, dopływ Wisłoki przecina wieś. Okolica jest równinna z niewielkimi wzniesieniami a piaszczysta gleba porośnięta jest sosnowymi lasami. Pogórska Wola graniczy na zachodzie z Ładną i Skrzyszow

ARCHEOLOGIA

Na terenie Gminy zostały wyróżnione dwa obszary cennych stanowisk archeologicznych:

• we wsi Łękawica - na zachód od istniejącego cmentarza stanowisko nr 3 - osada z IX-XI w.,
• na granicy wsi Szynwałd i Ładna we wschodniej części gminy Skrzyszów - osada wczesnośredniowieczna.